Χρήση κινητού στην εφηβεία
Όρια στη χρήση κινητού στην εφηβεία
Η χρήση του κινητού στην εφηβεία αποτελεί μία από τις συχνότερες πηγές έντασης μέσα στην οικογένεια. Πολλοί γονείς αναρωτιούνται:
Ποια είναι τα σωστά όρια; Και πώς εφαρμόζονται χωρίς φωνές, συγκρούσεις ή τιμωρίες που δεν λειτουργούν;
1. Γιατί οι έφηβοι δυσκολεύονται να τηρήσουν όρια χρόνου
Στην εφηβεία, ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Ο προμετωπιαίος φλοιός, που είναι υπεύθυνος για τον έλεγχο παρόρμησης, τον προγραμματισμό, την αυτορρύθμιση δεν έχει ακόμη ωριμάσει πλήρως. Αντίθετα, το σύστημα ανταμοιβής είναι ιδιαίτερα ενεργό. Αυτό σημαίνει ότι οι έφηβοι δεν αγνοούν τα όρια επίτηδες συχνά δεν μπορούν να τα τηρήσουν σταθερά μόνοι τους. Γι αυτό και το φαινόμενο της υπερβολικής χρήσης του κινητού και της έντονης επιθυμίας των παιδιών να το έχουν όλο και περισσότερο μαζί τους αφορά όλους τους εφήβους και όχι ένα ποσοστό αυτών. Τα χρονοδιαγράμματα λοιπόν που συχνά θέτουν οι γονείς, δεν είναι στόχος τελειότητας, αλλά εργαλείο εκπαίδευσης.
2. Υπάρχουν “σωστοί” χρόνοι χρήσης;
Η σύγχρονη επιστήμη δεν υποστηρίζει απόλυτους αριθμούς ως προς τη διάρκεια χρήσης του κινητού στην παιδική και εφηβική ηλικία. Αυτό που καταδεικνύουν οι έρευνες είναι ότι η υπερβολική και ανεξέλεγκτη χρήση συνδέεται με αυξημένο άγχος, διάσπαση προσοχής, δυσκολίες ύπνου και επιφανειακή μάθηση.
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο πόση ώρα χρησιμοποιείται το κινητό, αλλά:
3. Όριο χρήσης
Παράλληλα, είναι σημαντικό το όριο χρήσης να είναι σταθερό, σαφές και προβλέψιμο, χωρίς να συνδέεται με τιμωρία ή με την επίδοση.
Το παιδί δεν στερείται το κινητό επειδή δεν είχε καλή συμπεριφορά ή καλή σχολική επίδοση. Η συνέπειες και οι συζητήσεις για την εκπαίδευση λειτουργικών συμπεριφορών στα παιδιά και στους εφήβους είναι ένα άλλο θέμα. Όταν ο έφηβος στερείται το κινητό του ως συνέπεια οριοθέτησης συμπεριφορών και επιδόσεων, επειδή θεωρούμε ότι τότε θα ενδιαφερθεί περισσότερο γι αυτό που του λέμε, ουσιαστικά αναιρείται ο βασικός σκοπός του ορίου χρήσης — που αφορά την υγεία και τη γνωστική ανάπτυξη — και το κινητό μετατρέπεται σε εργαλείο επιβολής των προσδοκιών των γονέων. Πρόκειται για μια διαφορετική και ξεχωριστή συζήτηση, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με τη ρύθμιση της χρήσης της τεχνολογίας.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, το μήνυμα που λαμβάνει ο έφηβος είναι ότι εφόσον ο γονέας είναι ευχαριστημένος, τότε το κινητό επιτρέπεται περισσότερο. Ως επακόλουθο, το παιδί μπερδεύεται ως προς το νόημα των ορίων και διαταράσσεται η σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ γονέων και εφήβων.
Εξ αρχής, δεν θα πρέπει να διαπραγματευόμαστε κατά πόσο και με ποιον τρόπο μπορεί ένα παιδί ή ένας έφηβος να διαβάζει με το κινητό. Ακόμη και όταν απαιτείται η βοήθεια της τεχνολογίας για την ενίσχυση μιας εργασίας ή την επιβεβαίωση μιας πληροφορίας, αυτό μπορεί να γίνεται στο τέλος της μελέτης, σε υπολογιστή, με τη βοήθεια και την επίβλεψη του γονέα.
4. Θετική και εκπαιδευτική χρήση της τεχνολογίας
Η θετική χρήση της τεχνολογίας αφορά:
5. Η ανάγκη για κοινωνικοποίηση είναι πραγματική αλλά όχι απεριόριστη
Η ανάγκη για κοινωνικοποίηση αποτελεί βασικό αναπτυξιακό πυλώνα στην παιδική ηλικία και κορυφώνεται στην εφηβεία. Οι συνομήλικοι αποκτούν κεντρική σημασία για τη διαμόρφωση της ταυτότητας, της αυτοεκτίμησης και της αίσθησης του «ανήκειν». Για τον λόγο αυτό, πολλοί γονείς νιώθουν ενοχές όταν δυσκολεύονται να προσφέρουν στα παιδιά τους συχνές ευκαιρίες επαφής με φίλους ή όταν θέτουν όρια στη χρήση του κινητού, το οποίο συχνά παρουσιάζεται ως το βασικό μέσο κοινωνικοποίησης.
Ωστόσο, η συνεχής ψηφιακή επαφή δεν ισοδυναμεί με ουσιαστική κοινωνικοποίηση. Δεν υπάρχει ένδειξη ότι η επαφή με συνομηλίκους «όλη μέρα» είναι αναγκαία ή ωφέλιμη. Αντίθετα, αυτό που φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο είναι η ποιότητα της κοινωνικής εμπειρίας και όχι η ποσότητα ή η χρονική της διάρκεια. Ένας έφηβος καλύπτει επαρκώς την ανάγκη κοινωνικοποίησης όταν έχει σταθερή επαφή με συνομηλίκους στην καθημερινότητά του, όταν νιώθει ότι ανήκει σε μία ή περισσότερες ομάδες και όταν έχει έστω λίγες σχέσεις ουσιαστικής σύνδεσης και αποδοχής. Ακόμη και περιορισμένος, αλλά ποιοτικός χρόνος ζωντανής επαφής – για παράδειγμα μέσα από το σχολείο, τις δραστηριότητες ή μία συνάντηση με φίλους – μπορεί να καλύψει αυτή την ανάγκη. Αντίθετα, η συνεχής ψηφιακή επικοινωνία, που βασίζεται σε σύντομα μηνύματα, εικόνες, βίντεο και αντιδράσεις, συχνά διατηρεί μια διαρκή διέγερση και εγρήγορση, χωρίς πραγματική συναισθηματική σύνδεση.
Στη σημερινή πραγματικότητα, οι έφηβοι κοινωνικοποιούνται με φίλους και συμμαθητές που συναντούν καθημερινά, με γνωστούς από άλλα σχολεία ή ομάδες, αλλά και με άτομα που δεν γνωρίζουν προσωπικά και με τα οποία συνδέονται μέσω κοινών ενδιαφερόντων στο διαδίκτυο. Όλες αυτές οι μορφές επαφής μπορούν να περιλαμβάνουν θετικά στοιχεία, ιδιαίτερα για πιο εσωστρεφή ή αγχώδεις εφήβους, που αλληλεπιδρούν χωρίς την άμεση πίεση της έκθεσης, της εικόνας ή της αξιολόγησης. Παράλληλα όμως, αυτή η ευκολία κρύβει και σημαντικές παγίδες όπως η αποφυγή της ζωντανής αλληλεπίδρασης και μη εξάσκησης βασικών κοινωνικών δεξιοτήτων. Επιπλέον, η επαφή με αγνώστους, η ψευδής αίσθηση οικειότητας, η εξάρτηση από την ψηφιακή αποδοχή και η δυσκολία ορίων αποτελούν υπαρκτούς και σοβαρούς κινδύνους.
Η φράση «θέλω το κινητό για να μιλήσω με τους φίλους μου» έχει γίνει κοινωνικά αποδεκτή, ωστόσο ο ανθρώπινος εγκέφαλος, και ιδιαίτερα ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος του εφήβου, χρειάζεται διαλείμματα από τα κοινωνικά ερεθίσματα για να επεξεργάζεται εμπειρίες και συναισθήματα αλλά και να ανακουφίζεται από το άγχος, την κοινωνική σύγκριση και τον φόβο αποκλεισμού.
Οι γονείς δεν στερούν την κοινωνικοποίηση όταν θέτουν όρια στη χρήση του κινητού. Αντίθετα, προστατεύουν το παιδί από την υπερδιέγερση και βοηθούν να διατηρηθεί μια ισορροπία ανάμεσα στη σύνδεση, την ξεκούραση, τη συγκέντρωση και την προσωπική ανάπτυξη. Η αίσθηση του ανήκειν δεν χτίζεται με συνεχή διαδικτυακή παρουσία, αλλά με σχέσεις που έχουν νόημα, αρχή και τέλος, και αφήνουν χώρο για πραγματική επαφή και εσωτερική επεξεργασία.
6. Άρνηση και έντονη αντίδραση
Η άρνηση δεν σημαίνει ότι το όριο είναι λάθος. Σημαίνει ότι το παιδί δυσκολεύεται να ρυθμιστεί. Όταν υπάρχει έντονη συναισθηματική έκρηξη (ουρλιαχτά, θυμός) δεν χρειάζεται να εφαρμόσουμε το όριο εκείνη τη στιγμή. Με λίγα λόγια δεν χρειάζονται φωνές, τραβήγματα ή επιπλέον στερήσεις. Ο στόχος είναι πρώτα η ασφάλεια και η αποφόρτιση. Το όριο εφαρμόζεται αργότερα, σε ήρεμη στιγμή, με φυσική συνέπεια.
Αυτό δεν είναι υποχώρηση· είναι σωστή ρύθμιση. Έτσι αν το κινητό δεν κλείσει στην ώρα του, μειώνεται ο διαθέσιμος χρόνος την επόμενη μέρα. Η συζήτηση πρέπει να είναι συχνή πάνω στην αδυναμία του παιδιού να κρατήσει το χρόνο και όλη η διαδικασία της επόμενης μέρας να στοχεύει στην βοήθεια για την καλύτερη ρύθμιση και όχι να δίνεται τιμωρητικά και με θυμό από τον ενήλικα. Η αυτορρύθμιση μαθαίνεται όταν ο γονέας παραμένει ήρεμος και το συναίσθημα του παιδιού αναγνωρίζεται, χωρίς να ακυρώνεται το όριο
Σημαντικός παράγοντας που μπορεί να συζητηθεί με την βοήθεια ειδικών όταν υπάρχουν έντονες αντιδράσεις και δυσκολία στην εφαρμογή των ορίων είναι η σχέση του παιδιού με τους γονείς, η θέση του στην οικογένεια, οι χρόνοι μέσα στο σπίτι, οι ήρεμες δραστηριότητες αλλά και νευροαναπτυξιακές διαταραχές που δυσκολεύουν και αλλάζουν τα δεδομένα τόσο της χρήσης όσο και των ορίων.
Η χρήση του κινητού στην εφηβεία αποτελεί μία από τις συχνότερες πηγές έντασης μέσα στην οικογένεια. Πολλοί γονείς αναρωτιούνται:
Ποια είναι τα σωστά όρια; Και πώς εφαρμόζονται χωρίς φωνές, συγκρούσεις ή τιμωρίες που δεν λειτουργούν;
Στην εφηβεία, ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Ο προμετωπιαίος φλοιός, που είναι υπεύθυνος για τον έλεγχο παρόρμησης, τον προγραμματισμό, την αυτορρύθμιση δεν έχει ακόμη ωριμάσει πλήρως. Αντίθετα, το σύστημα ανταμοιβής είναι ιδιαίτερα ενεργό. Αυτό σημαίνει ότι οι έφηβοι δεν αγνοούν τα όρια επίτηδες συχνά δεν μπορούν να τα τηρήσουν σταθερά μόνοι τους. Γι αυτό και το φαινόμενο της υπερβολικής χρήσης του κινητού και της έντονης επιθυμίας των παιδιών να το έχουν όλο και περισσότερο μαζί τους αφορά όλους τους εφήβους και όχι ένα ποσοστό αυτών. Τα χρονοδιαγράμματα λοιπόν που συχνά θέτουν οι γονείς, δεν είναι στόχος τελειότητας, αλλά εργαλείο εκπαίδευσης.
Η σύγχρονη επιστήμη δεν υποστηρίζει απόλυτους αριθμούς ως προς τη διάρκεια χρήσης του κινητού στην παιδική και εφηβική ηλικία. Αυτό που καταδεικνύουν οι έρευνες είναι ότι η υπερβολική και ανεξέλεγκτη χρήση συνδέεται με αυξημένο άγχος, διάσπαση προσοχής, δυσκολίες ύπνου και επιφανειακή μάθηση.
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο πόση ώρα χρησιμοποιείται το κινητό, αλλά:
- πότε χρησιμοποιείται
- πώς
- για ποιο λόγο
- τι αντικαθιστά (ύπνο, μελέτη, ξεκούραση, επαφή)
- φροντίδα εαυτού
- σχολικές και εξωσχολικές υποχρεώσεις
- χρόνο για ευχάριστες δραστηριότητες
- χρόνο επικοινωνίας με την οικογένεια
- στο σχολείο και κατά τη μελέτη
- στο δωμάτιο την ώρα του διαβάσματος
- κατά τη διάρκεια του φαγητού, στο μπάνιο ή λίγο πριν τον ύπνο
- κατά τις διαδρομές
- στις οργανωμένες δραστηριότητες
Παράλληλα, είναι σημαντικό το όριο χρήσης να είναι σταθερό, σαφές και προβλέψιμο, χωρίς να συνδέεται με τιμωρία ή με την επίδοση.
Το παιδί δεν στερείται το κινητό επειδή δεν είχε καλή συμπεριφορά ή καλή σχολική επίδοση. Η συνέπειες και οι συζητήσεις για την εκπαίδευση λειτουργικών συμπεριφορών στα παιδιά και στους εφήβους είναι ένα άλλο θέμα. Όταν ο έφηβος στερείται το κινητό του ως συνέπεια οριοθέτησης συμπεριφορών και επιδόσεων, επειδή θεωρούμε ότι τότε θα ενδιαφερθεί περισσότερο γι αυτό που του λέμε, ουσιαστικά αναιρείται ο βασικός σκοπός του ορίου χρήσης — που αφορά την υγεία και τη γνωστική ανάπτυξη — και το κινητό μετατρέπεται σε εργαλείο επιβολής των προσδοκιών των γονέων. Πρόκειται για μια διαφορετική και ξεχωριστή συζήτηση, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με τη ρύθμιση της χρήσης της τεχνολογίας.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, το μήνυμα που λαμβάνει ο έφηβος είναι ότι εφόσον ο γονέας είναι ευχαριστημένος, τότε το κινητό επιτρέπεται περισσότερο. Ως επακόλουθο, το παιδί μπερδεύεται ως προς το νόημα των ορίων και διαταράσσεται η σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ γονέων και εφήβων.
Εξ αρχής, δεν θα πρέπει να διαπραγματευόμαστε κατά πόσο και με ποιον τρόπο μπορεί ένα παιδί ή ένας έφηβος να διαβάζει με το κινητό. Ακόμη και όταν απαιτείται η βοήθεια της τεχνολογίας για την ενίσχυση μιας εργασίας ή την επιβεβαίωση μιας πληροφορίας, αυτό μπορεί να γίνεται στο τέλος της μελέτης, σε υπολογιστή, με τη βοήθεια και την επίβλεψη του γονέα.
Η θετική χρήση της τεχνολογίας αφορά:
- την αναζήτηση και επεξεργασία πληροφοριών
- την ενίσχυση της γνώσης
- την καλλιέργεια κινήτρου για αναζήτηση και μάθηση
- την εκπαίδευση και ενίσχυση επιτελικών λειτουργιών (μνήμη, προσοχή)
- την ανάπτυξη μαθησιακών δεξιοτήτων μέσω εκπαιδευτικών προγραμμάτων
Η ανάγκη για κοινωνικοποίηση αποτελεί βασικό αναπτυξιακό πυλώνα στην παιδική ηλικία και κορυφώνεται στην εφηβεία. Οι συνομήλικοι αποκτούν κεντρική σημασία για τη διαμόρφωση της ταυτότητας, της αυτοεκτίμησης και της αίσθησης του «ανήκειν». Για τον λόγο αυτό, πολλοί γονείς νιώθουν ενοχές όταν δυσκολεύονται να προσφέρουν στα παιδιά τους συχνές ευκαιρίες επαφής με φίλους ή όταν θέτουν όρια στη χρήση του κινητού, το οποίο συχνά παρουσιάζεται ως το βασικό μέσο κοινωνικοποίησης.
Ωστόσο, η συνεχής ψηφιακή επαφή δεν ισοδυναμεί με ουσιαστική κοινωνικοποίηση. Δεν υπάρχει ένδειξη ότι η επαφή με συνομηλίκους «όλη μέρα» είναι αναγκαία ή ωφέλιμη. Αντίθετα, αυτό που φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο είναι η ποιότητα της κοινωνικής εμπειρίας και όχι η ποσότητα ή η χρονική της διάρκεια. Ένας έφηβος καλύπτει επαρκώς την ανάγκη κοινωνικοποίησης όταν έχει σταθερή επαφή με συνομηλίκους στην καθημερινότητά του, όταν νιώθει ότι ανήκει σε μία ή περισσότερες ομάδες και όταν έχει έστω λίγες σχέσεις ουσιαστικής σύνδεσης και αποδοχής. Ακόμη και περιορισμένος, αλλά ποιοτικός χρόνος ζωντανής επαφής – για παράδειγμα μέσα από το σχολείο, τις δραστηριότητες ή μία συνάντηση με φίλους – μπορεί να καλύψει αυτή την ανάγκη. Αντίθετα, η συνεχής ψηφιακή επικοινωνία, που βασίζεται σε σύντομα μηνύματα, εικόνες, βίντεο και αντιδράσεις, συχνά διατηρεί μια διαρκή διέγερση και εγρήγορση, χωρίς πραγματική συναισθηματική σύνδεση.
Στη σημερινή πραγματικότητα, οι έφηβοι κοινωνικοποιούνται με φίλους και συμμαθητές που συναντούν καθημερινά, με γνωστούς από άλλα σχολεία ή ομάδες, αλλά και με άτομα που δεν γνωρίζουν προσωπικά και με τα οποία συνδέονται μέσω κοινών ενδιαφερόντων στο διαδίκτυο. Όλες αυτές οι μορφές επαφής μπορούν να περιλαμβάνουν θετικά στοιχεία, ιδιαίτερα για πιο εσωστρεφή ή αγχώδεις εφήβους, που αλληλεπιδρούν χωρίς την άμεση πίεση της έκθεσης, της εικόνας ή της αξιολόγησης. Παράλληλα όμως, αυτή η ευκολία κρύβει και σημαντικές παγίδες όπως η αποφυγή της ζωντανής αλληλεπίδρασης και μη εξάσκησης βασικών κοινωνικών δεξιοτήτων. Επιπλέον, η επαφή με αγνώστους, η ψευδής αίσθηση οικειότητας, η εξάρτηση από την ψηφιακή αποδοχή και η δυσκολία ορίων αποτελούν υπαρκτούς και σοβαρούς κινδύνους.
Η φράση «θέλω το κινητό για να μιλήσω με τους φίλους μου» έχει γίνει κοινωνικά αποδεκτή, ωστόσο ο ανθρώπινος εγκέφαλος, και ιδιαίτερα ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος του εφήβου, χρειάζεται διαλείμματα από τα κοινωνικά ερεθίσματα για να επεξεργάζεται εμπειρίες και συναισθήματα αλλά και να ανακουφίζεται από το άγχος, την κοινωνική σύγκριση και τον φόβο αποκλεισμού.
Οι γονείς δεν στερούν την κοινωνικοποίηση όταν θέτουν όρια στη χρήση του κινητού. Αντίθετα, προστατεύουν το παιδί από την υπερδιέγερση και βοηθούν να διατηρηθεί μια ισορροπία ανάμεσα στη σύνδεση, την ξεκούραση, τη συγκέντρωση και την προσωπική ανάπτυξη. Η αίσθηση του ανήκειν δεν χτίζεται με συνεχή διαδικτυακή παρουσία, αλλά με σχέσεις που έχουν νόημα, αρχή και τέλος, και αφήνουν χώρο για πραγματική επαφή και εσωτερική επεξεργασία.
Η άρνηση δεν σημαίνει ότι το όριο είναι λάθος. Σημαίνει ότι το παιδί δυσκολεύεται να ρυθμιστεί. Όταν υπάρχει έντονη συναισθηματική έκρηξη (ουρλιαχτά, θυμός) δεν χρειάζεται να εφαρμόσουμε το όριο εκείνη τη στιγμή. Με λίγα λόγια δεν χρειάζονται φωνές, τραβήγματα ή επιπλέον στερήσεις. Ο στόχος είναι πρώτα η ασφάλεια και η αποφόρτιση. Το όριο εφαρμόζεται αργότερα, σε ήρεμη στιγμή, με φυσική συνέπεια.
Αυτό δεν είναι υποχώρηση· είναι σωστή ρύθμιση. Έτσι αν το κινητό δεν κλείσει στην ώρα του, μειώνεται ο διαθέσιμος χρόνος την επόμενη μέρα. Η συζήτηση πρέπει να είναι συχνή πάνω στην αδυναμία του παιδιού να κρατήσει το χρόνο και όλη η διαδικασία της επόμενης μέρας να στοχεύει στην βοήθεια για την καλύτερη ρύθμιση και όχι να δίνεται τιμωρητικά και με θυμό από τον ενήλικα. Η αυτορρύθμιση μαθαίνεται όταν ο γονέας παραμένει ήρεμος και το συναίσθημα του παιδιού αναγνωρίζεται, χωρίς να ακυρώνεται το όριο
Σημαντικός παράγοντας που μπορεί να συζητηθεί με την βοήθεια ειδικών όταν υπάρχουν έντονες αντιδράσεις και δυσκολία στην εφαρμογή των ορίων είναι η σχέση του παιδιού με τους γονείς, η θέση του στην οικογένεια, οι χρόνοι μέσα στο σπίτι, οι ήρεμες δραστηριότητες αλλά και νευροαναπτυξιακές διαταραχές που δυσκολεύουν και αλλάζουν τα δεδομένα τόσο της χρήσης όσο και των ορίων.